NS en de Jodentransporten in WOII

Utrecht Joods monument bij SpoorwegmuseumDilemma bij oorlogsverleden NS

In de jaren '90 van de vorige eeuw werd de NS-gebedsgroep in Utrecht via verschillende kanten geconfronteerd met een dilemma. Het betrof de rol van NS in de Tweede Wereldoorlog. Het NS-personeelblad Koppeling had in 1995 een speciale bijlage Rijden of staken. Tegelijk was er in het Spoorwegmuseum een speciale tentoonstelling over de oorlogsjaren. In totaal vervoerde NS in ’40-’45 meer dan 100.000 Nederlandse joden per trein naar Westerbork, vanwaar de treinen naar Auschwitz en andere vernietigingskampen in Polen vertrokken. Tegen betaling door de Nazi's - met geld van inbeslagggenomen joodse vermogens - en zonder noemenswaardig verzet. Toen de spoorwegstaking werd uitgeroepen in september ’44, waren de Joden al gedeporteerd en vermoord. Over de rol van de spoorwegen hierbij (niet specifiek Nederlands) zijn diverse boeken verschenen. We noemen Sonderzüge nach Auschwitz, Sonderzüge in den Tod: Die Deportationen mit der Deutschen Reichsbahn, Die Judendeportationen aus dem deutschen Reich von 1941-1945, Mit der Reichsbahn in den Tod. Massentransporte in den Holocaust 1941 bis 1945, Die Deportation der Juden aus Deutschland: Pläne - Praxis - Reaktionen 1938-1945, Flucht von Juden aus Deportationszügen in Frankreich, Belgien und den Niederlanden, Eisenbahner gegen Hitler: Widerstand und Verfolgung bei der Reichsbahn 1933-1945.

Zie ook Wikipedia - Sonderzüge in den Tod en Wikipedia - Deportation von Juden aus Deutschland.

Oproep aan NS om schuld te belijden

Geen van de deelnemers aan de NS-gebedsgroep had die tijd meegemaakt, en we hadden dus alleen informatie ‘van horen zeggen’. Het had ook geen enkele relatie met het bedrijf op dat moment. We hadden dit dus naast ons neer kunnen leggen. Hoewel: zou het inderdaad in geestelijke zin een smet of misschien wel een vloek over NS hebben gebracht, zoals gesuggereerd werd? De directie van NS had immers nooit haar excuses aan de slachtoffers en nabestaanden aangeboden.

Hoewel binnen onze gebedsgroep niet onomstreden (over dilemma’s gesproken), hebben wij hiervoor toch – plaatsvervangend – schuld beleden. Vervolgens hebben we ook de NS directie uitgenodigd om schuld te belijden, en een ingezonden brief geschreven in het NS-personeelsblad de Koppeling van 5 mei 1995. Dat resulteerde in een officiele afwijzing door de Raad van Bestuur van NS. Toch bleven wij er geregeld voor bidden.

In diezelfde tijd was er ook een oproep van Dorenbos aan de Raad van Bestuur van NS voor teruggave van de Joodse reisgelden. Ook dit werd afgewezen. Later stuurde hij hierover nog brieven naar de Ministerraad en Koningin.

Schuldbelijdenis NS

cjo poster1 Vroeger vertrok hier de trein naar Auschwitz cjo poster2 In 40-45 moesten de joden oprotten - wie nu In september 2005 werd een antiracisme-postercampagne op 66 stations in Nederland aangekondigd, in samenwerking met het Centraal Joods Overleg. De posters droegen teksten als 'Vroeger vertrok hier de trein naar Auschwitz' en 'In 40-45 moesten de joden oprotten; wie nu?'. Op 29 september 2005, precies 62 jaar nadat de laatste trein van Amsterdam naar Westerbork reed, kwam de gebedsverhoring alsnog. In een sobere maar indrukwekkende herdenkingsbijeenkomst in station Amsterdam Muiderpoort, het deportatiepunt voor joden uit Amsterdam, heeft NS bij monde van de president-directeur Aad Veenman zijn verontschuldigingen aangeboden “We spreken meer dan zestig jaar na dato. Ik kan in het hier en nu slechts uitlatingen doen die in de context van vandaag passen. Daarom bied ik nu toch uit de grond van mijn hart en in alle bescheidenheid namens de Nederlandse Spoorwegen mijn oprechte verontschuldigen aan, aan de Joodse gemeenschap en de andere betrokken groepen.”

Ook waren er toespraken van Ruben Vis (secretaris van het Centraal Joods Overleg) en mevrouw Bloeme Evers-Emden (zelf overlevende van Auschwitz). Vervolgens een muziekstuk voor saxofoon en accordeon en de onthulling van de posters op het perron.

Meeste Nederlanders deden niets

Enkele citaten uit de toespraak van de moeder van rabbijn Evers, die het Jodentransport overleefde: "Ikzelf heb met nog bijna duizend mensen in de laatste trein naar Auschwitz gezeten, nee, gestaan en geleund in een beestenwagen. Dat was september 1944. De angst van de mensen, bijeengedreven in de laatste vergaarbak van de Nederlandse Joden, Westerbork, die in de trein des doods moesten klimmen, is niet te beschrijven." "De vele goede Nederlanders die Joden hebben behoed voor de dood niet te na gesproken, werd er te weinig gedaan om de Joden actief te helpen. Er waren mensen die het allemaal verschrikkelijk vonden maar met dat gevoel verder niets deden; er waren Nederlanders die eigenlijk vonden dat de Joden de ellende aan zichzelf te wijten hadden, er waren velen die onverschillig bleven; het was weliswaar geen 'ver van mijn bed show' maar ach... En de bedreigingen van de Duitsers voor Jodenhelpers waren ook niet mis te verstaan." Feit is volgens Evers-Emden "dat gewone Nederlanders door hun medewerking de vernietiging van de Joden tot een groot 'succes' voor de Duitsers maakten. Daarop vormde het personeel van de NS helaas geen uitzondering. Konden de gemiddelde Nederlanders wegkijken en doen of ze het niet wisten, dat gold niet voor een aantal medewerkers van de NS, dat wekelijks geconfronteerd werd met de treinen vol Joden die ze naar een verre bestemming reden." Het is onduidelijk of er in Nederland verzets- en sabotageacties zijn geweest tegen de jodentransporten. In België is wel zoiets gedocumenteerd.

De media besteedden veel aandacht aan de excuses van de NS (bijv. Volkskrant, AD, Trouw, NRCWereldomroep, NOS Journaal (jaaroverzicht 2005 min. .... )) en de achtergrond van de Jodentransporten.

Dubieuze rol van de overheid

NS is vooralsnog de enige Nederlandse overheidsorganisatie die ooit officieel en openlijk excuses heeft aangeboden aan de Joodse gemeenschap. Niet de politie, niet de andere vervoermaatschappijen als de Amsterdamse tram (GVB), niet de gemeenten: zij allen zorgden ervoor dat de Nazi's het feit roemden dat de transporten in Nederland "zo vlekkeloos verliepen, dat het een lust was om te zien." Helemaal macaber wordt het als je bedenkt dat de Nederlandse regering in Londen nadrukkelijk opdracht heeft gegeven aan NS om loyaal mee te werken aan de Jodentransporten, zie bijvoorbeeld Deportaties naar Westerbork moesten doorgaan van de Nederlandse regering.

Er zijn in al die jaren tal van gelegenheden geweest om openlijk schuld te belijden, zoals in 2000 CJO verklaring over excuses-uitspraken Borst, Zalm en Kok en 2005 de toespraak van Balkenende in Yad Vashem, maar het het is nooit gebeurd. Het is een taboe dat de Nederlandse overheid het woord 'excuses' uitspreekt. Zie het artikel in Trouw De krampachtige overheid.

Wanneer komt de schuldbelijdenis van al die andere overheidsorganen? Waar zijn de morele leiders van ons land?

Schadevergoeding

Zo nu en dan zijn er nog schadeclaims aan NS, zie bijvoorbeeld Nabestaande Holocaust eist schadevergoeding NS. In tegenstelling tot de Franse spoorwegen SNCF wil NS geen individuele schadevergoeding geven. Wel blijft NS projecten steunen om de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden, zoals het Joods Monument Utrecht bij het Maliebaanstation (= het Spoorwegmuseum), zie foto bovenaan deze pagina.